Bruksizm – objawy, diagnostyka i leczenie toksyną botulinową

Zaciskanie szczęk i zgrzytanie zębami mogą występować zarówno podczas snu, jak i w ciągu dnia. U części osób są sporadyczne i nie powodują szkód. Gdy aktywność mięśni żucia jest nasilona lub długotrwała, może jednak prowadzić do starcia zębów, uszkodzenia wypełnień, przeciążenia żuchwy, porannego zmęczenia mięśni i bólów głowy.

Bruksizm nie ma jednej przyczyny ani jednego uniwersalnego sposobu leczenia. Postępowanie powinno uwzględniać ochronę zębów, możliwe czynniki wyzwalające, dolegliwości mięśniowo-stawowe oraz ogólny stan zdrowia. W wybranych przypadkach elementem terapii może być podanie toksyny botulinowej do nadmiernie aktywnych mięśni żucia.

Czym jest bruksizm?

Bruksizm to powtarzalna aktywność mięśni żucia obejmująca zaciskanie lub zgrzytanie zębami, a także napinanie albo wysuwanie żuchwy. Wyróżnia się dwa główne obrazy:

• bruksizm w czasie czuwania – często polega na nieświadomym zaciskaniu zębów podczas pracy, koncentracji lub napięcia emocjonalnego;
• bruksizm podczas snu – pojawia się bez świadomej kontroli i może zostać zauważony przez partnera albo rozpoznany na podstawie objawów i śladów w jamie ustnej.

Sama obecność zaciskania lub zgrzytania nie zawsze oznacza chorobę wymagającą leczenia. Znaczenie ma częstotliwość, intensywność, występowanie bólu oraz wpływ na zęby, mięśnie, stawy skroniowo-żuchwowe i codzienne funkcjonowanie.

Jakie objawy mogą sugerować bruksizm?

Bruksizm bywa niezauważalny przez długi czas. Do konsultacji powinny skłonić między innymi:

• starte, spłaszczone, wyszczerbione lub pękające zęby;
• nadwrażliwość zębów;
• częste uszkodzenia wypełnień, koron albo licówek;
• poranne zmęczenie, napięcie lub ból mięśni żuchwy;
• trudność w swobodnym rozluźnieniu szczęk;
• bóle twarzy, skroni lub głowy;
• ograniczenie albo ból przy otwieraniu ust;
• trzaski i przeskakiwanie w stawach skroniowo-żuchwowych;
• ślady przygryzania policzków lub języka;
• wyraźne powiększenie mięśni żwaczy i poszerzenie dolnej części twarzy.

Wymienione objawy nie są swoiste wyłącznie dla bruksizmu. Ból twarzy i głowy może mieć również podłoże stomatologiczne, neurologiczne, laryngologiczne lub związane z zaburzeniami stawów skroniowo-żuchwowych.

Co może nasilać zaciskanie i zgrzytanie?

Na bruksizm mogą wpływać czynniki psychospołeczne, genetyczne, związane ze snem, stylem życia lub stosowanymi lekami. Znaczenie mogą mieć między innymi:

• stres, napięcie emocjonalne i długotrwałe skupienie;
• niedobór snu lub nieregularny rytm dobowy;
• alkohol, duże ilości kofeiny i palenie tytoniu;
• wybrane leki, w tym niektóre preparaty stosowane w psychiatrii lub neurologii;
• zaburzenia snu, w określonych przypadkach także obturacyjny bezdech senny;
• nawyk częstego żucia gumy albo utrzymywania zębów w kontakcie w spoczynku.

Nie należy automatycznie przypisywać bruksizmu „wadzie zgryzu”. Zależność pomiędzy ustawieniem zębów a aktywnością bruksistyczną jest bardziej złożona, dlatego nieodwracalne szlifowanie zębów nie powinno być podejmowane wyłącznie w celu leczenia zaciskania bez wyraźnych wskazań stomatologicznych.

Jak rozpoznaje się bruksizm?

Diagnostykę zwykle rozpoczyna lekarz dentysta. Zbiera wywiad dotyczący pory występowania objawów, bólu, snu, stresu, leków i obserwacji partnera. Następnie ocenia stan zębów i uzupełnień, ślady zużycia, tkliwość mięśni oraz zakres ruchu żuchwy.

Ślady starcia zębów pokazują, że przeciążenia występowały w przeszłości, ale nie zawsze dowodzą aktualnej, aktywnej fazy bruksizmu. Z kolei brak znacznego starcia nie wyklucza zaciskania, zwłaszcza gdy dominuje napięcie bez zgrzytania.

W wybranych sytuacjach potrzebne są dodatkowe badania. Polisomnografia, czyli badanie snu, może być rozważona między innymi przy podejrzeniu innych zaburzeń snu. Nie wykonuje się jej rutynowo u każdej osoby zaciskającej zęby.

Dlaczego leczenie powinno być kompleksowe?

Cele terapii mogą być różne: ochrona zębów, zmniejszenie bólu, ograniczenie przeciążenia mięśni, poprawa ruchomości żuchwy albo rozpoznanie zaburzenia snu. Jedna procedura nie realizuje automatycznie wszystkich tych celów.

Plan postępowania może obejmować:

• indywidualnie dobraną szynę wewnątrzustną chroniącą zęby;
• naukę rozpoznawania i przerywania nawyku zaciskania w ciągu dnia;
• fizjoterapię układu stomatognatycznego;
• techniki redukcji stresu i poprawę higieny snu;
• ograniczenie nadmiernej ilości kofeiny, alkoholu i palenia;
• leczenie współistniejących chorób stomatologicznych lub zaburzeń snu;
• leczenie przeciwbólowe lub inne metody zalecone przez lekarza;
• toksynę botulinową u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów.

Szyna może zabezpieczać powierzchnie zębów przed dalszym uszkodzeniem, ale nie zawsze eliminuje samą aktywność mięśni. Z kolei toksyna botulinowa oddziałuje na mięśnie, lecz nie chroni mechanicznie szkliwa i nie usuwa możliwego zaburzenia snu czy czynnika psychospołecznego.

Jak toksyna botulinowa działa na mięśnie żucia?

Toksyna botulinowa czasowo ogranicza uwalnianie acetylocholiny w zakończeniach nerwowych, a tym samym zmniejsza siłę skurczu w miejscu podania. W leczeniu objawów związanych z bruksizmem preparat może być podawany do mięśni żwaczy, a w określonych sytuacjach również do innych mięśni zaangażowanych w żucie.

Celem nie jest całkowite unieruchomienie żuchwy. Dawkę i punkty wkłucia dobiera się tak, aby ograniczyć nadmierną aktywność przy zachowaniu funkcji potrzebnej do mówienia i jedzenia. U wybranych pacjentów może to zmniejszyć napięcie, ból i siłę zaciskania. Efekt jest przejściowy, rozwija się stopniowo i z czasem ustępuje.

Terapia nie daje gwarancji ustąpienia wszystkich objawów. Jeśli ból pochodzi przede wszystkim ze stawu, chorego zęba, neuralgii albo innej przyczyny, samo osłabienie mięśni żwaczy może nie przynieść oczekiwanej poprawy.

Jak wygląda kwalifikacja i zabieg?

Podczas konsultacji lekarz ocenia objawy, napięcie i wielkość mięśni, symetrię twarzy, wcześniejsze leczenie oraz przeciwwskazania. Istotna jest informacja o wszystkich lekach, chorobach nerwowo-mięśniowych, trudnościach w połykaniu, wcześniejszych iniekcjach toksyny oraz planowanych zabiegach stomatologicznych.

Po wyznaczeniu punktów preparat podaje się cienką igłą do odpowiednich mięśni. Zabieg trwa krótko i zwykle nie wymaga przerwy w codziennych obowiązkach. Możliwe są chwilowe pieczenie, tkliwość, zaczerwienienie lub niewielki siniak.

Ocenę działania przeprowadza się po czasie wskazanym przez lekarza, ponieważ efekt nie pojawia się natychmiast. Decyzja o ewentualnym powtórzeniu procedury powinna uwzględniać powrót objawów, funkcję mięśni oraz wcześniejszą odpowiedź, a nie wyłącznie stały kalendarz wizyt.

Możliwe działania niepożądane

Każda procedura iniekcyjna wiąże się z ryzykiem działań niepożądanych. Po podaniu toksyny w okolice mięśni żucia mogą wystąpić między innymi:

• ból, obrzęk lub zasinienie w miejscu wkłucia;
• przejściowe osłabienie siły żucia;
• asymetria pracy mięśni lub uśmiechu;
• zmiana zarysu dolnej części twarzy;
• suchość w jamie ustnej albo nietypowe odczucia w leczonej okolicy;
• niezadowalająca lub nierówna odpowiedź na zabieg.

Rzadkie objawy ogólne, takie jak trudności w połykaniu, mówieniu lub oddychaniu, wymagają pilnej pomocy medycznej. Ryzyko omawia lekarz podczas kwalifikacji z uwzględnieniem konkretnego produktu leczniczego i stanu zdrowia pacjenta.

Kiedy toksyna botulinowa nie jest odpowiednim pierwszym krokiem?

Najpierw należy wyjaśnić przyczynę, jeśli występuje silny ból pojedynczego zęba, obrzęk, gorączka, uraz, nagłe ograniczenie otwierania ust, zablokowanie żuchwy, zaburzenia czucia albo nowy, nietypowy ból głowy. Pilniejszej diagnostyki wymaga również podejrzenie bezdechu sennego, zwłaszcza przy głośnym chrapaniu, przerwach w oddychaniu, porannych bólach głowy i nadmiernej senności w ciągu dnia.

Przeciwwskazaniem lub powodem do odroczenia zabiegu mogą być między innymi ciąża i karmienie piersią, infekcja w miejscu podania, nadwrażliwość na składniki preparatu, wybrane choroby przewodnictwa nerwowo-mięśniowego (miastenia gravis, ch. Lamberta-Eatona) oraz stosowanie leków mogących wpływać na działanie toksyny. Kwalifikacja zawsze powinna być indywidualna.

Co można zrobić samodzielnie? Część praktyczna

W ciągu dnia warto regularnie sprawdzać pozycję żuchwy: w spoczynku wargi mogą być złączone, ale zęby nie powinny pozostawać stale zaciśnięte. Pomocne bywają krótkie przypomnienia w telefonie i świadome rozluźnianie języka, policzków oraz barków.

Przy nasilonych objawach można także:

• ograniczyć żucie gumy i bardzo twardych pokarmów;
• obserwować związek objawów ze stresem, snem, kofeiną i alkoholem;
• stosować ćwiczenia zalecone przez fizjoterapeutę, zamiast przypadkowych technik z internetu;
• używać szyny tylko wtedy, gdy została prawidłowo dobrana i jest kontrolowana przez dentystę;
• zgłaszać nowe uszkodzenia zębów, zmiany zgryzu i narastający ból;
• nie próbować samodzielnie „ustawiać” żuchwy ani intensywnie masować bolesnego stawu bez rozpoznania.

Leczenie bruksizmu w Zielonej Górze

W Derma Clinic w Zielonej Górze przeprowadzamy lekarską kwalifikację do leczenia nadmiernej aktywności mięśni żucia toksyną botulinową. Podczas konsultacji oceniamy napięcie i symetrię mięśni, dominujące objawy, wcześniejsze leczenie oraz przeciwwskazania do procedury.

Jeśli zauważasz nawracające zaciskanie szczęk, poranne zmęczenie żuchwy, bóle mięśni lub powiększenie żwaczy, zapraszamy na indywidualną konsultację. W razie potrzeby plan postępowania powinien zostać uzupełniony o ocenę stomatologiczną, fizjoterapeutyczną lub diagnostykę snu. Zakres i czas działania toksyny są indywidualne i nie można zagwarantować ustąpienia wszystkich dolegliwości.

Rejestracja: +48 661 109 321
E-mail: recepcja@derma-clinic.com.pl
Adres: ul. Botaniczna 5, Zielona Góra